Przejdź do treści
ARCHITEKTURA · DESIGN · PRZESTRZEŃInspiracje dziś. Lepsze przestrzenie jutro.

Sylwetki Architektów

Jakub Szczęsny – jak powstał Dom Kereta, najwęższy budynek świata w Warszawie

Nastrojowa alejka między zabytkowymi kamienicami w mieście
Źródło: Pexels | Autor: Faruk Tokluoğlu
Rate this post

Próba analizowania Domu Kereta w kategoriach tradycyjnego budownictwa mieszkaniowego to podstawowy błąd poznawczy, w który wpada wielu obserwatorów współczesnej architektury. Zanim przejdzie się do analizy technicznej tej niezwykłej konstrukcji, trzeba jasno zaznaczyć: obiekt wciśnięty w szczelinę między budynkami przy skrzyżowaniu ulic Chłodnej i Żelaznej w Warszawie nie jest prototypem taniego lokalu socjalnego ani odpowiedzią deweloperów na brak gruntów. Oglądany bez znajomości rygorów prawa budowlanego, ograniczeń fizyki budowli czy kontekstu historycznego warszawskiej Woli staje się jedynie powierzchowną ciekawostką z księgi rekordów. W rzeczywistości to precyzyjnie skalkulowany manifest przestrzenny, który wymagał od projektanta radykalnego przewartościowania pojęć skali, ergonomii oraz relacji między prywatnością a tkanką miejską. [2]

Jakub Szczęsny: architekt, który dostrzegł potencjał w miejskiej szczelinie

Jakub Szczęsny to postać wyróżniająca się na tle polskiego środowiska architektonicznego skłonnością do działań interdyscyplinarnych. Działając przez lata m.in. w ramach grupy projektowej Centrala, a także prowadząc autorską pracownię SZCZ, regularnie przekraczał granice czystej dyscypliny budowlanej, wkraczając w obszary sztuk wizualnych, socjologii miasta oraz instalacji site-specific. Zamiast skupiać się wyłącznie na wielkoskalowych inwestycjach komercyjnych, Szczęsny wielokrotnie badał peryferia architektury – miejsca niczyje, zapomniane pustki oraz mikroskopijne enklawy, które z punktu widzenia tradycyjnego rynku nieruchomości pozostają bezwartościowe.

Koncepcja Domu Kereta nie była wynikiem zamówienia od klienta z komercyjnym budżetem. Zrodziła się z obserwacji miejskiej tkanki Warszawy, miasta poszarpanego przez wojnę, chaotyczną powojenną odbudowę oraz dynamiczną transformację po 1989 roku. Szczęsny potraktował przestrzenną wyrwę nie jako defekt estetyczny wymagający zamaskowania, lecz jako autonomiczne pole badawcze. Wymagało to jednak przesunięcia punktu ciężkości z klasycznego bilansowania powierzchni użytkowej na konstruowanie unikalnego doświadczenia przestrzennego.

Projektowanie poza oczywistymi granicami działki i programu

W tradycyjnej praktyce projektowej architekt zaczyna od analizy działki ewidencyjnej, wytycznych miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub warunków zabudowy oraz ścisłego programu funkcjonalnego dostarczonego przez inwestora. W przypadku realizacji przy ulicy Żelaznej cały proces musiał zostać odwrócony. Szczęsny najpierw zidentyfikował anomalię przestrzenną, następnie określił jej ładunek emocjonalno-historyczny, a dopiero na końcu dobrał formę architektoniczną i funkcję.

Projektowanie w tak ekstremalnej skali zmusza do operowania milimetrami zamiast centymetrami. Większość projektantów traktuje szczeliny dylatacyjne lub techniczne przestrzenie między budynkami jako strefy martwe, techniczne zaszłości niewarte uwagi. Szczęsny dostrzegł tam skalę człowieka: intymność, izolację od zgiełku ulicznego oraz możliwość stworzenia zjawiska przestrzennego, które zadaje pytania o to, ile miejsca naprawdę potrzebuje jednostka do pracy intelektualnej i egzystencji. [4]

Eksperyment architektoniczny a polskie prawo budowlane

Istotnym wkładem Szczęsnego w polską myśl architektoniczną było obnażenie sztywności procedur formalno-prawnych. Zgodnie z polskimi Warunkami Technicznymi, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, realizacja obiektu o szerokości wnętrza poniżej jednego metra jako budynku mieszkalnego jest niemożliwa. Pokoje muszą posiadać określone wymiary minimalne, drogi ewakuacyjne – sprecyzowane szerokości, a pomieszczenia higieniczno-sanitarne – rygorystyczne strefy manewrowe.

Szczęsny, zdając sobie sprawę z tych ograniczeń, nie podjął jałowej walki z machiną urzędniczą o zmianę norm dla jednego budynku. Zamiast tego zdefiniował obiekt w kategoriach dzieła sztuki – tymczasowej instalacji artystycznej. Ta formalna decyzja otworzyła drogę do realizacji, ale jednocześnie narzuciła specyficzny rygor użytkowania: Dom Kereta formalnie nie jest lokalem mieszkalnym, lecz obiektem goszczącym twórców w ramach rezydencji artystycznych prowadzonych pod egidą fundacji.

  • Identyfikacja problemu: czytelne zdefiniowanie, że działka nie spełnia żadnych norm prawa budowlanego dla mieszkalnictwa.
  • Ramy formalne: przesunięcie klasyfikacji obiektu w stronę instalacji plastycznej/artystycznej.
  • Koncepcja użytkowa: przekształcenie fizycznej ciasnoty w narzędzie skupienia i pracy twórczej dla rezydenta.

Co sprawdzić na tym etapie: Analizując nisz

owe luki w tkance miejskiej, zweryfikuj status prawny gruntu pod szczeliną oraz stan techniczny ścian sąsiadujących obiektów. Brak precyzyjnej inwentaryzacji pionów i odchyleń murów sąsiednich to najczęstszy błąd na starcie, który potrafi zablokować montaż prefabrykowanej ramy już na placu budowy.

Krok 1 w podejściu Szczęsnego polegał na precyzyjnym rozdzieleniu struktury nowego obie

ktu od sąsiadujących murów i potraktowaniu pustki jako autonomicznej przestrzeni do działania, a nie wady urbanistycznej.

Krok 2. Zamienić ograniczenie szerokości w główną ideę projektu

Zamiast maskować skrajną ciasnotę próbami imitowania tradycyjnego pokoju, Jakub Szczęsny uczynił z minimalnego wymiaru podstawowe doświadczenie użytkownika. W najwęższym miejscu Dom Kereta ma zaledwie 72 centymetry szerokości w świetle ścian, a w najszerszym – około 122 centymetrów. Sukces polegał na precyzyjnym rozplanowaniu sekwencji ruchów człowieka, by przestrzeń wymuszała skupienie, a nie wywoływała klaustrofobię. [1]

  • Organizacja pionowa zamiast poziomej: Funkcje mieszkalne rozbito na miniaturowe podesty połączone stromymi drabinami. Parter pełni rolę wejścia ze składanymi schodami, piętro mieści mikroskopijną toaletę z prysznicem, blat roboczy z jednopalnikową kuchenką oraz sypialnię ze stanowiskiem do pisania.
  • Ruchome elementy podłogowe: Otwierana klapa w podłodze po złożeniu schodów wejściowych staje się pełnoprawną płaszczyzną użytkową. Bez tego zabiegu komunikacja pochłonęłaby niemal całą dostępną powierzchnię.
  • Światło jako budulec kubatury: Zastosowanie półprzezroczystego dachu z poliwęglanu komorowego oraz ażurowych stopni sprawia, że naturalne światło przenika przez całą wysokość obiektu aż do poziomu wejściowego, niwelując wrażenie przebywania w ciemnej studni.

Praktyczny sens: Projektowanie w skrajnym rygorze wymiarowym wymaga bezwzględnej redukcji wyposażenia do przedmiotów wielofunkcyjnych. Jeśli przestrzeń nie pozwala na minięcie się dwóch osób, architektura musi narzucać użytkownikowi precyzyjny rytuał poruszania się i odkładania rzeczy na jedno wyznaczone miejsce.

Krok 3. Zaprojektować konstrukcję lekką, ale nie przypadkową

Wciśnięcie nowego obiektu między dwa budynki z zupełnie innych epok – przedwojenną kamienicę przy ulicy Chłodnej i powojenny blok spółdzielczy przy Żelaznej – uniemożliwiało zastosowanie tradycyjnych technik murarskich. Konstrukcja nie mogła w żaden sposób dociążać ścian sąsiadów ani ingerować w ich fundamenty.

  • Samonośna rama stalowa: Szkielet Domu Kereta zaprojektowano jako przestrzenną kratownicę ze stali, która została w całości prefabrykowana w hali produkcyjnej poza centrum miasta, a następnie przetransportowana na plac budowy i wprowadzona w szczelinę przy użyciu dźwigu.
  • Niezależne posadowienie: Cały ciężar obiektu spoczywa na dwóch punktowych stopach fundamentowych zagłębionych w gruncie, nie przenosząc żadnych sił rozporowych na sąsiednie mury. Dylatacja powietrzna między konstrukcją a ścianami budynków zabezpiecza obiekt przed pracą termiczną sąsiadów.
  • Zintegrowana powłoka izolacyjna: Zastosowano warstwowe panele izolacyjne zoptymalizowane pod kątem grubości, aby zaoszczędzić każdy centymetr przestrzeni wewnętrznej, zachowując minimalny komfort termiczny w okresie wiosenno-jesiennym.

Praktyczny sens: Przy pracy w gęstej tkance miejskiej prefabrykacja i montaż suchy to jedyny sposób na ograniczenie uciążliwości placu budowy do zaledwie kilkunastu godzin blokady pasa drogowego. Każdy milimetr błędu w pomiarze pionu ścian sąsiednich groził zaklinowaniem się ramy podczas opuszczania.

Krok 4. Nadać budynkowi mieszkańca i opowieść

Nawet najbardziej brawurowy detal konstrukcyjny pozostaje jedynie popisem inżynierii, jeśli nie stoi za nim nośna treść kulturowa. Szczęsny od początku budował ten projekt z myślą o konkretnym patronie i użytkowniku – izraelskim pisarzu Etgarze滩 Kerecie, którego rodzinna historia bezpośrednio wiąże się z warszawskim gettem. [5]

  • Most między dwiema historiami: Szczelina przy Żelaznej leży na granicy dawnego małego i dużego getta. Dom stanął dokładnie w pęknięciu między historyczną żydowską kamienicą a peerelowskim blokiem z wielkiej płyty, stając się przestrzenną klamrą łączącą dwa wymazujące się nawzajem porządki urbanistyczne.
  • Architektura jako pustelnia: Keret, znany z tworzenia skrajnie zwięzłych, skondensowanych opowiadań, otrzymał przestrzeń, która działa dokładnie tak jak jego proza – odrzuca wszelki zbędny kontekst, dekorację i rozproszenie, zmuszając do absolutnej ascezy.
  • Żywy program zamiast pomnika: Przekazanie obiektu Fundacji Polskiej Sztuki Nowoczesnej zagwarantowało, że Dom Kereta nie zamienił się w martwe muzeum. Cykliczne rezydencje dla pisarzy z całego świata utrzymują go w roli aktywnego laboratorium literackiego.

Praktyczny sens: Znalezienie wyrazistego użytkownika na wczesnym etapie koncepcji pozwala uzasadnić obecność kontrowersyjnego obiektu w przestrzeni publicznej. Projekt zyskuje sojuszników w urzędach, mediach i lokalnej społeczności, co decyduje o szansach na jego faktyczną realizację.

Dom Kereta udowodnił, że o randze architektury nie decyduje metraż ani rozmach budżetowy. Poprzez precyzyjną diagnozę miejskiej pustki, żelazną dyscyplinę konstrukcyjną i nasycenie szczeliny osobistą narracją, Jakub Szczęsny stworzył narzędzie, które trwale przedefiniowało pojęcie granic współczesnego projektowania.

Zasady pracy z ekstremalną przestrzenią – checklista projektowa

Doświadczenia z budowy Domu Kereta pokazują, że sukces realizacji w mikroskali zależy od bezkompromisowej dyscypliny na styku inżynierii instalacyjnej, prawa i logistyki miejskiej. Przeniesienie tej metody do innych nietypowych przestrzeni wymaga przejścia przez zestaw kluczowych weryfikacji:

  • Zastosowanie instalacji ciśnieniowych zamiast grawitacyjnych:
    W obiektach o szerokości poniżej dwóch metrów zachowanie tradycyjnych spadków dla rur kanalizacyjnych o średnicy 110 mm jest geometrycznie niemożliwe. Rozwiązaniem jest układ oparty na pomporozdrabniaczach i przewodach ciśnieniowych o małym przekroju (32–40 mm), prowadzonych pionowo w dedykowanych kanałach technicznych.

    Praktyczny sens: Pozwala to na pełną dowolność w lokowaniu strefy sanitarnej na wyższych kondygnacjach bez konieczności zabierania przestrzeni użytkowej na grube szachty instalacyjne.
  • Wymuszona wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła:
    Tak mała kubatura przy szczelnej powłoce zewnętrznej ulega błyskawicznemu przegrzaniu i zawilgoceniu pod wpływem obecności nawet jednego człowieka. Brak miejsca na tradycyjne kominy wentylacyjne wymusza zastosowanie kompaktowych rekuperatorów ściennych pracujących w cyklu naprzemiennym.

    Praktyczny sens: Gwarantuje stałą wymianę powietrza bez strat energii cieplnej i bez konieczności otwierania okien, których w szczelinach międzybudynkowych często nie da się zamontować.
  • Logistyka montażu „just-in-time” i nocne okno transportowe:
    Wprowadzenie gotowych elementów wielkogabarytowych w gęstą zabudowę śródmiejską wymaga precyzyjnego skoordynowania transportu ponadnormatywnego z czasowym wyłączeniem trakcji tramwajowej lub pasów ruchu.

    Praktyczny sens: Przeniesienie całego montażu na godziny nocne (zazwyczaj między 01:00 a 04:30) minimalizuje kary za zajęcie pasa drogowego i eliminuje ryzyko paraliżu komunikacyjnego dzielnicy.
  • Zabezpieczenie trwałego operatora przed wbiciem pierwszej łopaty:
    Obiekt eksperymentalny nie obroni się sam w strukturze miejskiej, jeśli nie ma z góry zdefiniowanego podmiotu odpowiedzialnego za konserwację, rachunki za media i harmonogram użytkowania.

    Praktyczny sens: Włączenie instytucji kultury, fundacji lub galerii na etapie koncepcji pozwala zabezpieczyć finansowanie bieżące i chroni budynek przed degradacją czy aktami wandalizmu.

Co sprawdzić na tym etapie: Przed rozpoczęciem prac konstrukcyjnych upewnij się, że projekt instalacji ciśnieniowej został przetestowany pod kątem awarii zasilania elektrycznego. W mikroprzestrzeni brak zaworu zwrotnego na pomporozdrabniaczu skutkuje natychmiastowym zalaniem dolnego podestu ściekami przy pierwszym zaniku napięcia.

Przejście przez labirynt formalny: jak zalegalizować obiekt poza normami

Największą barierą dla Domu Kereta nie była wcale statyka stalowej ramy ani ciasnota samej szczeliny, lecz polskie prawo budowlane. Żadne z obowiązujących w prawie krajowym rozporządzeń o warunkach technicznych nie przewiduje możliwości zarejestrowania lokalu mieszkalnego o szerokości kilkudziesięciu centymetrów. Obiekt mieszkalny musi spełniać ścisłe minima dotyczące powierzchni pokoi, szerokości biegów schodowych czy dostępu do światła dziennego. Jakub Szczęsny wraz z Fundacją Polskiej Sztuki Nowoczesnej musiał stworzyć precedens proceduralny.

  • Krok 1: Zmiana kwalifikacji z budynku na instalację artystyczną.
    Zamiast ubiegać się o pozwolenie na budowę budynku mieszkalnego – co zakończyłoby się natychmiastową odmową wydziału architektury – obiekt zgłoszono jako tymczasową instalację artystyczną. Taki zabieg formalny wyłączył konieczność spełnienia norm kubaturowych dla lokali mieszkalnych, umożliwiając legalne postawienie konstrukcji w przestrzeni miejskiej.

    Typowy błąd: Próba forsowania nieszablonowego projektu jako tradycyjnego budynku wielo- lub jednorodzinnego.

    Pytania od czytelników

    Pytanie czytelnika

    Gdzie dokładnie znajduje się Dom Kereta?

    Odpowiedź redakcji: Obiekt znajduje się w Warszawie, w szczelinie między budynkami przy skrzyżowaniu ulic Chłodnej i Żelaznej.
    Pytanie czytelnika

    Czy Dom Kereta jest zwykłym lokalem mieszkalnym?

    Odpowiedź redakcji: Nie. Formalnie jest instalacją artystyczną i miejscem rezydencji twórczych, a nie standardowym lokalem mieszkalnym.
    Pytanie czytelnika

    Jak szeroki jest Dom Kereta?

    Odpowiedź redakcji: W najwęższym miejscu ma około 72 centymetrów szerokości w świetle ścian, a w najszerszym około 122 centymetrów.
    Pytanie czytelnika

    Dlaczego obiekt nosi nazwę Dom Kereta?

    Odpowiedź redakcji: Został zaprojektowany z myślą o izraelskim pisarzu Etgarze Kerecie, którego rodzinna historia wiąże się z warszawskim gettem.

Źródła